मुंबईतील दिवाळी : प्रकाश, आनंद आणि आपुलकीचा सण
मुंबई हे नेहमीच गजबजलेले, झगमगणारे शहर आहे, पण दिवाळीच्या काळात तिची शोभा आणखीनच वाढते. प्रत्येक गल्ली, चाळ, सोसायटी, ऑफिसेस आणि इमारतीत दिव्यांचा झगमगाट, फुलांचे हार आणि गोड पदार्थांचा सुगंध वातावरणाला आनंदमय करतो. महाराष्ट्रात आणि विशेषतः मुंबईत दिवाळी हा सलग पाच दिवसांचा सण असतो — वसुबारस, धनत्रयोदशी (धनतेरस), अभ्यंगस्नान (नरक चतुर्दशी), लक्ष्मीपूजन, दिवाळी पाडवा आणि भाऊबीज.
वसुबारस (गोवत्स द्वादशी)
दिवाळीचा प्रारंभ वसुबारसानं होतो. या दिवशी गायींची पूजा, त्यांना चारा किंवा गोड खाऊ देणे आणि गोवत्साची कृतज्ञता व्यक्त करण्याची परंपरा आहे. पारंपरिक कुटुंबांमध्ये या दिवशी गायींच्या समोर दीप लावले जातात आणि छोटी पूजा केली जाते.
धनत्रयोदशी (धनतेरस)
धनत्रयोदशीला लोक नवीन वस्तू — सोनं, चांदी, भांडी, इलेक्ट्रॉनिक्स किंवा घरासाठी आवश्यक समान खरेदी करतात. मुंबईतील बाजार — दादर, गिरगाव, वांद्रे, ठाणे आणि बोरीवली यांसारखे व्यापारी भाग या दिवशी अत्यंत गर्दीचे असतात. धन्वंतरि देवतेची स्मृतीही या दिवशी लोक साजरी करतात.
अभ्यंगस्नान आणि नरक चतुर्दशी
दिवाळीच्या मुख्य दिवसाची सुरुवात पहाटेच्या अभ्यंगस्नानाने होते; लोक सुगंधी तेलांनी अंगावर अभ्यंग करून स्नान करतात आणि नवीन कपडे घालतात. या दिवशी नरकासुराच्या वधाची कथा आठवते आणि त्यानिमित्ताने लोक आनंदात दिवसभर साजरी करतात. मुंबईत सकाळी मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये पूजा, दिवे आणि रांगोळ्यांनी वातावरण भारलेले असते.
लक्ष्मीपूजन
दिवाळीचा सर्वात महत्त्वाचा दिवस म्हणजे लक्ष्मीपूजन. घरं आणि दवाखाने स्वच्छ करून दिवे लावले जातात, रांगोळी काढली जाते आणि संध्याकाळी सामूहिकपणे लक्ष्मीदेवीची पूजा केली जाते. व्यापारी आणि घरकरांची शक्ती आणि समृद्धी वाढावी ही इच्छा व्यक्त करण्यासाठी हा दिवस अत्यंत पवित्र समजला जातो.
दिवाळी पाडवा
दिवाळी पाडवा हा नव-विवाहित जोडपे आणि कुटुंबांसाठी खास असतो. या दिवशी पती-पत्नी एकमेकांच्या प्रेमाला व श्रद्धेला अधिक महत्त्व देतात. मराठी घरांमध्ये फराळ, विशिष्ट गोड पदार्थ आणि हस्तकला भेटवस्तू या दिवशी पाहायला मिळतात.
भाऊबीज
दिवाळीचा शेवटचा दिवस म्हणजे भाऊबीज. बहिणी आपल्या भावाच्या दीर्घायुष्याच्या आरोग्यासाठी पूजन करतात आणि भाव त्यांना भेटवस्तू देतो. या दिवशी नात्यांतील उब आणि आपुलकी खुलून दिसते.
मुंबईची दिवाळी — एक अद्वितीय अनुभव
समुद्रकिनाऱ्यावरून दिसणारी आतषबाजी, सोसायटीतील सामूहिक पूजा, गल्ली-चाळीतील रंजक रांगोळ्या आणि घराघरांत लावलेले दीये — या सर्व गोष्टी मुंबईतील दिवाळीला अनोखे बनवतात. पाच दिवसांच्या या सणात कुटुंब, मित्र आणि शेजारी मिळून आनंद साजरा करतात आणि आपल्या संस्कृतीचा गद्दा अधिक घट्ट करतात.
